/
صفحه اصلی
/
خبرخوان
/
ارتباط با ما
/
¤ ۱۳۹۶ چهارشنبه ۲۲ آذر
تاریخ ارسال:۱۳۹۵ سه شنبه ۶ مهر
چاپ خبر
درس خارج فقه - حج - ششم مهر ماه 1395 درس خارج فقه - حج - ششم مهر ماه 1395
بسم  الله الرحمن الرحيم
الحمدلله رب العالمين و الصلاة والسلام علي سيدنا و نبينا إبي القاسم المصطفي محمد صلي الله عليه و آله و علي آله الطيبين الطاهرين، اللهم اشرح صدورنا لأنوار قدسك و وفقنا للعلم و العمل الصالح، اللهم افتح علينا أبواب مدائن معرفتك و أدخلنا فيها و عرّفنا جميع مراتبها و منازلها و مقاماتها و أرفعنا إلي أعلي مراتبها آمين يا ربّ العالمين

مسئلة 55: یجوز لغیر المستطیع أن یؤجر نفسه للنیابه عن الغیر و إن حصلت الاستطاعه بمال الإجاره قدم الحج النیابی فإن بقیت الاستطاعه إلی العام القابل وجب علیه لنفسه و إلا فلا
این فرع در این مقام است که اگر کسی استطاعت ندارد؛ خودش از نظر مالی هزینه ایاب و ذهاب و زاد و راحله را ندارد، ولی حج را متکسعاً می رود؛ متکسع یعنی با مشقت و به سختی می رود؛ به جای اینکه با هواپیما برود، مثلاً با وسیله نقلیه زمینی می رود؛ به جای آنکه غذاهای کاروان را استفاده کند، غذای معمولی مثل نان و پنیر استفاده می کند. حالا اگر کسی مستطیع نیست و با مشقت به مکه مشرف می شود؛ یا از طرف خودش و برای خودش؛ یا برای پدر و مادر و یا به نیابت از کسی؛ آیا این حج هل یکون مجزی عن حجة الاسلام ام لا؛ یعنی اینکه اگر بعد از آن که حج متکسعاً را انجام داد، مستطیع شد؛ اگر گفتیم حج قبلیش مجزی است، دیگر الان بر او واجب نیست که برود؛ اما اگر گفتیم مجزی نیست، بعد از آنکه مستطیع شد باید برود.
مشهور فرموده اند که این حج مجزی نیست عن حجة الاسلام؛ چون که وجوب حج مشروط است بر استطاعت؛ و این آقا استطاعت نداشته و حج بدون شرط را انجام داده است. شرط وجوب حج و تکلیف حج، استطاعت است. مثل اینکه نماز بی وضو و بی طهارت بخوانیم. حج بدون استطاعت هم حج هست، ثواب هم دارد، اما حجة الاسلام نیست. تعریف حجة الاسلام این است با استطاعت باشد.
فرع 55 در بیان این است که اگر کسی مستطیع نیست و حج نیابی را پذیرفت؛ یعنی به او پول دادند و گفتند شما نیابتاً عن المیت که حج بر او واجب بوده و به جا نیاورده شما نیابی حج را به جا بیاورید. در اینجا به دو صورت بحث می شود. 
اول اینکه یک زمانی حج نیابتی را از او مطالبه کرده و اجیر شده، وارث میت شرط می کند که حج نیابی را همین امسال به جا بیاورید. در اینجا مال الاجاره را که به او پرداخت می کنند اگر در حدی هم باشد که استطاعت حاصل شود، حجی که بر او واجب می شود حج نیابی است؛ چون حج نیابی را شرط کرده اند که همین امسال باید بروید و مجاز نیست به سال بعد موکول کند.
دوم اینکه مطلق می گویند؛ مثلاً می گویند یک حجی را از طرف پدر ما انجام بدهید؛ زمان تعیین نمی کنند، نایب را به زمان خاصی محدود نمی کنند؛ مطلق است. در اینجا می تواند اول حج خودش را انجام دهد و حج نیابی را سال بعد برود؛ البته مشروط بر اینکه اگر امسال حج را برای خودش انجام داد زمینه برای تشرف سال بعد و حج نیابی فوت نشود؛ اما اگر به گونه ای باشد که امسال برای خودش برود و پول هزینه می شود و سال بعد نمی تواند حج نیابی را انجام دهد، مجاز نیست. 
نتیجه اینکه اگر مقید کردند که باید امسال حج را به جا بیاورید، نمی تواند برای خودش حج را انجام دهد؛ ابتدا باید حج نیابی را انجام دهد و سال بعد اگر پول اضافه آمد بر او واجب می شود؛ اما اگر پول هزینه شد بر خودش واجب نیست؛ چون حج تابع استطاعت است؛ استطاعت حاصل شد، اما منتفی شد. در زمانی که این آقا مستطیع بود مجاز نبود حجی را برای خودش انجام دهد، چون اجیر بود. در سال اول که ورثه میت گفتند حج پدر ما را نیابتی همین امسال انجام بده؛ ولو اینکه پول حج را به او داده اند و پول حج هم به اندازه هزینه حج است اما نمی تواند حج برود؛ اگر چنانچه حج نیابی را امسال رفت و این استطاعت باقی ماند تا سال آینده، بر او واجب است اما اگر هزینه شد، حج سال آینده هم بر او واجب نیست. اگر ورثه گفتند شما هر موقع که خواستید حج نیابی را انجام بده؛ مطلق؛ مجاز است که امسال حج خودش را انجام دهد و سال بعدی حج نیابی را انجام دهد. 
یجوز لغیر المستطیع أن یؤجر نفسه للنیابه عن الغیر؛ کسی که پول حج را ندارد می تواند نایب شود و حج نیابی را انجام دهد. و إن حصلت الاستطاعه بمال الإجاره قدم الحج النیابی؛ إن وصلیه است، شرطیه نیست؛ چون پول اجاره حج را می گیرد مستطیع می شود، اما باید اول حج نیابی را انجام دهد و اگر تا سال آینده استطاعت باقی ماند باید حج خودش را انجام دهد. فإن بقیت الاستطاعه إلی العام القابل؛ اگر استطاعت تا سال آینده باقی ماند وجب علیه لنفسه، حج را سال بعد برای خودش انجام می دهد؛ و إلا فلا، چون استطاعت رفته است بنابراین حج را انجام نمی دهد.

مسئلة 55: إذا حج لنفسه، أو عن غیره تبرعاً أو بالإجاره، مع عدم کونه مستطیعاً لا یکفیه عن حجه الإسلام
همانطور که در قبل بحث کردیم، اگر کسی متکسعاً، با رنج و زحمت و بدون امکانات به مکه مشرف شد؛ یعنی مستطیع نبود ولی رفت؛ اما دو سال بعد استطاعت حاصل شد، در این صورت آیا مجدداً باید به حج برود؟ و حج سابق را که با رنج و مشقت به جا آورده است مجزی باشد از حجش؟ مشهور می فرمایند خیر مجزی نیست؛ چون واجب نبوده است. مثل اینکه بگوییم نماز مستحبی مجزی از نماز واجب است.
روایاتی هست که به آن ها اشاره می کنیم. دو روایت صحیحه داریم که در این دو روایت راوی از امام علیه السلام سوال می کند که اگر کسی متکسعاً مکه مشرف شد، آیا از حجة الاسلامش مجزی است؟ حضرت علیه السلام می فرماید بله. و یا به نیابت از کسی رفت؛ نیابت استیجاری نه؛ به نیابت از پدر و مادر؛ آیا از حجة الاسلام مجزی است؟ حضرت علیه السلام فرمود بله.
در مقابل این دو روایت صحیحه، یک روایت دیگر وجود دارد از آدم بن علی که از راویان حدیث است بیان شده است؛ در رجال توثیق نشده است اما مرحوم آقای خویی ابتدا آدم ابن علی را توثیق نکرده و گفته این روایت مردود است؛ منتهی در دوره های بعدی نظر ایشان عوض شده و گفته که چون آدم ابن علی در سلسله مراتب سند کتاب معروفی که هست واقع شده و راویان آن کتاب مورد تائید و توثیق هستند، او هم توثیق می شود. در روایت آدم ابن علی روای سوال می کرد و حضرت علیه السلام پاسخ می دهد اگر فرد مستطیع شد، بر او واجب است که بعداً حج را به جا بیاورد.
بنابراین دو طایفه از روایات داریم. طایفه اولی صحیحه عمار ابن معاویه است که دو روایت نقل شده که فرموده اند از حجة الاسلام مجزی است. طایفه دوم، روایت آدم ابن علی است که می گوید مجزی نیست و هر زمان مستطیع شد بر او واجب است که حج را انجام بدهد. لذا آرای اصحاب در اینجا متفاوت است اما مشهور گفته اند که این دو روایت صحیحه قابل عمل نیست معمول به اصحاب نیست و اعراض اصحاب دلیل بر این است که این روایت در چه فضا و شرایط صادر شده است. به هر تقدیر دو روایتی که می گوید مجزی است، معمول به اصحاب نبوده است.
مرحوم صاحب جواهر هم ادعای اجماع کرده است، که عند الاصحاب اجماعی است که حج متکسعاً یا حج تبرعی مجزی از حجة الاسلام نیست. آقای خویی هم فرموده اند این روایات يُرَدُّ عِلْمُهُ إِلَى اَللَّهِ وَ رَسوله؛ نمی دانیم این روایت در چه فضایی بیان شده و نمی توان فتوا داد آقایی حج مستحبی انجام داده و سپس مستطیع شده و حج مستحبی جای حجة الاسلام را بگیرد. مثل کسی که نافله شب بخواند و بگوییم نافله شبش از نماز صبح مجزی است.
إذا حج لنفسه؛ با زحمت به حج رفته است، یعنی بدون استطاعت. أو عن غیره تبرعاً أو بالإجاره، حج تبرعی و یا حج استیجاری انجام داد؛ مع عدم کونه مستطیعاً، در فرضی که خودش مستطیع نباشد؛ هل یکفیه عن حجة الاسلام؟ مرحوم سید می فرماید: لا یکفیه عن حجه الإسلام. نتیجه اینکه فیجب علیه الحج إذا استطاع بعد ذلک، اگر این آقا مستطیع شد باید مجددا حج را انجام بدهد. و ما فی بعض الأخبار، اشاره به همین اخبار است؛ من إجزائه عنها، محمول علی الاجزاء ما دام فقیراً، این روایات را باید حمل بر این کرد که این حج کفایت می کند تا زمانی که فقیر است، پول ندارد لذا حج کافی است. اما اگر مستطیع شد حج قبلی مجزی از حجة الاسلام نیست.
البته ثواب حج قبلی را هم برده است، در روایات داریم کسی که مستطیع نیست هر گونه که می تواند به حج برود و خودش را از فیض و ثواب حج محروم نکند، ممکن است در کل عمرش مستطیع نشد. یکی از اعاظم اساتید ما، مرحوم آقای آمیرزا هاشم آملی رضوان الله تعالی علیه از استادشان مرحوم میرزای شیرازی نقل می کرد که فرموده بودند هر یک از مستحبات در عالم برزخ و قیامت برای خودش اجر خاصی دارد. نوافل، نمازها، ادعیه، روزه های مستحبی، هر کدام برای خودشان پاداش خاصی در قیامت دارند لذا ایشان توصیه می کردند هر یک از مستحبات را در عمر ولو یک بار هم شده انجام دهید که در قیامت که یوم الحسره است پشیمان نشوید. در باب حج هم همین است که مستحب است کسی که مستطیع نیست به هر شکل که می تواند یک حج را انجام دهد.
وسائل الشیعه جلد یازدهم، باب بیست و یک؛ روایت اول همان روایت آدم ابن علی است. عنوان باب را ملاحظه بفرمایید: بَابُ أَنَّ مَنْ حَجَّ نَائِباً عَنْ غَیْرِهِ لَمْ یُجْزِئْهُ عَنْ حَجَّهِ الْإِسْلَامِ بَلْ یَجِبُ عَلَیْهِ الْحَجُّ مَعَ الِاسْتِطَاعَهِ؛ کسی به نیابت از دیگری مثل پدر و مادر حجی را انجام می دهد؛ اجیر نشده است؛ اگر بعداً مستطیع شد باید انجام دهد. این عنوان باب مرحوم محدث حرّ عاملی است که مکرر عرض کرده ایم که این عناوین ابواب وسائل الشیعه فتوای مرحوم محدث حرّ عاملی است. مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَهْلٍ عَنْ آدَمَ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع قَالَ: مَنْ حَجَّ عَنْ إِنْسَانٍ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ مَالٌ یَحُجُّ بِهِ أَجْزَأَتْ عَنْهُ حَتَّی یَرْزُقَهُ اللَّهُ مَا یَحُجُّ بِهِ وَ یَجِبَ عَلَیْهِ الْحَجُّ؛ اگر کسی به نیابت از دیگری حجی را انجام داد بدون آن که استطاعتی وجود داشته باشد، مجزی است تا زمانی که خداوند استطاعت به او بدهد. 
روایت دوم از معاویة ابن عمار است؛ وَ عَنْهُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ مُعَاوِیَهَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: حَجُّ الصَّرُورَهِ یُجْزِی عَنْهُ وَ عَمَّنْ حَجَّ عَنْهُ؛ حج صروره حجی است که برای بار اول می رود؛ این روایت می گوید اگر شما حجی را متکسعاً انجام دادید، یا از طرف کسی انجام دادید، بدون استطاعت، بعداً مستطیع شدید دیگر لازم نیست به حج بروید؛ این حج مجزی از آن حج است و این خلاف روایت آدم ابن علی است. در روایت قبلی گفته شد وَ یَجِبَ عَلَیْهِ الْحَجُّ اما این روایت می گوید یُجْزِی عَنْهُ وَ عَمَّنْ حَجَّ عَنْهُ یعنی بعداً اگر مستطیع شد حج بر او واجب نیست.
روایت دوم؛ دَخَلَ أَبِی عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع؛ راوی می گوید پدرم به محضر مبارک آقا امام صادق علیه السلام رسید؛ وَ أَنَا مَعَهُ، و من هم همراه پدرم بودم و از امام (ع) همین سوال را کرد؛ فَقَالَ أَصْلَحَکَ اللَّهُ إِنِّی حَجَجْتُ بِابْنِی هَذَا، به امام صادق علیه السلام گفت من پسرم را همراه خودم به حج بردم، وَ هُوَ صَرُورَهٌ مَاتَتْ أُمُّهُ وَ هِیَ صَرُورَهٌ هنوز به حج نرفته و مادر پسرم هم از دنیا رفته و او هم به حج نرفته بود. فَزَعَمَ أَنَّهُ یَجْعَلُ حَجَّتَهُ عَنْ أُمِّهِ، پسرم گفت من این حج را به نیابت از مادر انجام می دهم. حضرت فرمودند: فَقَالَ أَحْسَنَ هِیَ عَنْ أُمِّهِ أَفْضَلُ این حج از طرف مادر افضل است تا اینکه از طرف خودش انجام دهد؛ وَ هِیَ لَهُ حَجَّهٌ، و به جای حج خودش هم حساب می شود یعنی اگر بعداً مستطیع شد حج قبلی که از طرف مادر انجام داده به جای حجة الاسلام حساب می شود. این خلاف فتوای مشهور است و هیچ کسی این فتوا را نداده است که اگر کسی از طرف مادرش حج نجام داد و بعد خودش مستطیع شد به جای حجة الاسلام به حساب بیاید. مرحوم محدث حرّ عاملی می فرماید این را باید حمل کرد که منظور این نیست که این حج به عنوان حج از طرف مادر حساب می شود، حج را برای خودش انجام داده منتهی ثوابش را به روح مادر هدیه کرده است. شما حج واجبتان را انجام می دهید و ثوابش را هدیه می کنید، ایرادی ندارد. مرحوم محدث حرّ عاملی می فرماید هَذَا اینکه چیزی را انجام داده باشد از طرف مادر و به جای حج الاسلام حساب شود مَحْمُولٌ عَلَی حمل بر این می شود أَنَّهُ بَعْدَ مَا حَجَّ أَهْدَی إِلَی أُمِّهِ ثَوَابَ الْحَجِّ بعد از اینکه حج را برای خودش انجام داده ثواب حجش را برای مادرش هدیه کرد. صِلَهً لَهَا، به عنوان صله برای مادر؛ فَأَجْزَأَهُ حَجُّهُ و این مجزی از حجة الاسلام است.
لذا بعضی از بزرگان فرموده اند شما وقتی قرآن می خوانید، یا قم و مشهد و کربلا می روید به نیابت از آقا امام زمان سلام الله علیه انجام دهید و ثواب این نیابت را به روح پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم هدیه کنید و ثواب هر دو را به روح آقا امیرالمومنین علیه السلام و بعد ثواب هر سه را به روح حضرت زهرا سلام الله علیها و بعد ثواب هر چهار را به روح امام حسن (ع) و امام حسین (ع) و امام سجاد (ع) و تا آخر هدیه کنید. محاسبه اولیاء خدا اینگونه است که خیلی در انجام امور دقیق هستند.
روایت بعدی از معاویة ابن عمار است. سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ حَجَّ عَنْ غَیْرِهِ؛ آقایی از طرف دیگری حج انجام داد، یعنی حج تبرعی. استیجاری نه. یُجْزِیهِ ذَلِکَ عَنْ حَجَّهِ الْإِسْلَامِ؛ این حجی را که تبرعاً از پدر و مادر انجام دادید و بعداً مستطیع شدید به جای حجة الاسلام حساب می شود؟ حضرت (ع) فرمودند: قَالَ نَعَمْ الْحَدِیثَ.
پس دو طایفه از روایات داریم. یک طایفه می گوید حجی را که متکسعاً و یا تبرعاً عن الغیر انجام دادید و بعد مستطیع شدید، بر شما حج واجب نیست و حج قبلی مجزی است. طایفه دوم از روایات می گوید اگر بعداً مستطیع شدید باید حج را به جا بیاورید. لذا اصحاب در توجیه این ها فرموده اند يُرَدُّ عِلْمُهُ إِلَى اَللَّهِ.
والسلام عليكم ورحمة الله وبركاته

برچسب ها
مطالب مرتبط
کاشان - خیابان شهید بهشتی - کوچه جمال آباد - دفتر نماینده مقام معظم رهبری و امام جمعه کاشان - کدپستی: ۸۷۱۴۶۷۸۳۸۹
تلفن: ۵۵۷۸۱۸۱ - ۵۵۷۸۸۸۸ - ۵۵۷۲۲۴۴ (۰۳۱)
نمابر: ۵۵۷۸۱۸۲ (۰۳۱)
© کلیه حقوق مادی و معنوی برای پایگاه اطلاع رسانی سفیر ولایت محفوظ است. استفاده از مطالب سایت با ذکر منبع بلامانع است.